World Socialist Web Site
 

WSWS : Srpskohrvatski

Marksistički Internacionalizam Naprema Perspektivi Radikalnog Protesta

Odgovor Kritici Globalizacije Profesora Čosudovskoga

Nick Beams
25. februara 2000.

Svjetski Socijalistički Veb Sajt (World Socialist Web Site) ovdje objavljuje 3. dio članka od tri dijela koji je napisao Nick Beams, sekretar Australske Socijalističke Patije Jednakosti (Socialist Equality Party of Australia) i član uredništva WSWS-a, kao odgovor članku profesora Čosudovskoga "Seattle i Dalje: razoružavanje Novog Svjetskog Poretka," kojeg je WSWS objavio 15. januara 2000. Beams je autor mnogobrojnih članaka i lekcija o modernoj kapitalističkoj ekonomiji, uključujući "Marksizam i Globalizacija Proizvodnje i Važnost i Implikacije Globalizacije: Markistički Stav".

3. dio

Prema tvrdnji profesora Čosudovskog, pokret koji se razvio protiv Svjetske Trgovinske Organizacije i drugih ustanova globalnog kapitalizma "se mora usmjeriti ka razoružanju ovog ekonomskog sistema i demontiranju njegovih institucija."

Kao što smo objasnili u prva dva dijela ovog članka, za Čosudovskog ovo znači da se sadašnji ekonomski poredak mora odbaciti i društvo vrati u prethodnu fazu razvitka u kojem je nacionalna država imala veći uticaj nad radom privrede. Naše razlike su centrirane na ovom osnovnom pitanju.

Nasuprot pristupu Čosudovskoga, uspostavljanje perspektive i programa za široke mase se ne može unaprijediti putem jednostavnog odbacivanja ogromnih ekonomskih promjena koje su se dogodile. Tačnije, ekonomski i društveni procesi koji su uključeni u globalizaciji proizvodnje i razvoja globalnog finansijskog sistema se moraju podvrgnuti kritičkom ispitivanju, da bi se njihova važnost sa stanovišta istorijskog razvoja ljudskog društva mogla shvatiti. Drugim riječima, potrebno je izvaditi razumnu srž sistema globalizovane proizvodnje iz društvenih i ekonomskih oblika u kojima je ona sada upakovana.

Ovo nije prvi put da je kriza u globalnom kapitalizmu dovela do zahtjeva za odbranu ekonomske moći i nezavisnosti nacionalne države. Takvi stavovi su bili uobičajeni za vrijeme Velike Depresije 1930. Proučavajući ove stavove u to vrijeme, Lav Trocki je stavio ovo sporno pitanje unutar konteksta cjelokupnog razvoja ljudskog društva i zakona koji upravljaju njegovom evolucijom.

"Ljudski rod", on piše "u njegovom istorijskom usponu tjera i potstiče želja da dobije najveću moguću količinu robe sa što manjim troškovima radne snage. Ova materijalna osnova kulturnog razvitka također pruža najpotpunije mjerilo kojim možemo ocijeniti društvene režime i političke programe. Zakon o produktivnosti rada je od iste važnosti u sferi djelatnosti ljudskog društva kao što je zakon o gravitaciji u sferi mehanike. Iščezavanje prelaznih društvenih formacija je samo ispoljavanje ovog okrutnog zakona koji je donio pobjedu ropstva nad ljudožderstvom, kmetstva nad robovlasništvom, iznajmljene radne snage nad kmetovima. Zakon produktivnosti rada nalazi svoj put ne u pravoj liniji već u protivriječnom načinu, mlazovima jakih struja i naglih trzaja, grčevitih i oštrih uspona, skokova i vijuganja, savladavajući na svom putu geografske, antropološke i društvene prepreke. Otud tako mnogo 'izuzetaka' u istoriji, koji su u stvarnosti samo posebna prelamanja 'pravila'." [1]

Sa ovog je stanovišta Trocki oslovio poziv da se ekonomski procesi nekako prisile natrag u ludačku košulju nacionalnog sistema: "Napredan zadatak prilagođavanja arene ekonomskih i društvenih odnosa novoj tehnologiji je okrenut naopako i napravljen da izgleda kao problem suzbijanja i smanjivanja produktivnih snaga tako da se one mogu prilagoditi staroj nacionalnoj areni i starim društvenim odnosima." [2]

Procesi koje Trocki spominje su se neizmjerno razvili tokom zadnjih 50 godina. Razmotrite u ovom pogledu stvaranje tranznacionalnih korporacija, koje su se tek počele pojavljivati 1930., uglavnom u industriji nafte, ali koje sada dominiraju u svakom obliku proizvodnje. Prema nedavnim procjenama, od 100 najvećih ekonomskih entiteta danas u svijetu, oko polovice su tranznacionalne korporacije, i ovaj broj bi već mogao biti povećan sa navalom udruživanja i preuzimanja u prošloj godini. Sama ova činjenica pokazuje potpunu nemogućnost programa Čosudovskog da povrati ekonomsku nezavisnost nacionalnoj državi.

Porast tranznacionalne korporacije i njena dominacija nad drugim ekonomskim oblicima je izražaj zakona o produktivnosti rada. Uspon ovih organizacija ne samo da označava prevazilaženje nacionalne korporacije i nacionalne države, već također pokazuje nove i više oblike ekonomske i društvene organizacije.

Ovdje je potrebno prodrijeti kroz ideološku zbrku koju su stvorili podupirači "slobodnog tržišta," svojim neprestanim osudama mogućnosti za socijalistički ekonomski sistem zasnovanim na svjesnom planiranju. U suštini, uspon tranznacionalnih korporacija predstavlja ništa drugo nego pokušaj, unutar sistema kapitalističkih društvenih odnosa, da se prebrodi anarhija i rasipanje prouzrokovano od rušilačkih tendencija kapitalističkog tržišta.

Unutar tranznacionalnih korporacija, osnova aktivnosti je neprestani pokušaj da se proces proizvodnje potčini svjesnom planiranju i kontroli. Naravno, ako se uzme u obzir da su društveni odnosi u cijelom društvu podvrgnuti anarhiji tržišta, rast tranznacionalnih korporacija ne može savladati ovu anarhiju. Tačnije, ovaj proces vodi ka pojačavanju društveno rušilačkih i anarhičnih tendencija kapitalističkog tržišta na čak i višem nivou. Međutim, uprkos tome, tranznacionalna korporacija označava pokušaj, da se u neprestanoj potjeri za razvojem produktivnosti rada, ekonomska aktivnost podvrgne svjesnoj kontroli.

U opažljivom članku napisanim više od 60 godina ranije, dobitnik Nobelove Nagrade, ekonomista Ronald H. Coase je ukazao na to da je "karakterističan znak firme ugušivanje mehanizma cijena." Korporacije vode svoje djelatnosti u krugu tržišta i kome su konačno podvrgnute, ali one to rade kao "ostrva svjesne moći u okeanu nesvjesne saradnje, kao komadi masla koji se zgrušavaju u kanti mlijeka." [3]

Svaka faza razvoja korporacije, od stvaranja nacionalnih monopola na kraju prošlog stoljeća, do stvaranja tranznacionalnih kompanija i sadašnjeg pokreta ujedinjenja tranznacionalnih divova, sadrži pokušaj da se nevidljiva ruka tržišta zamijeni sa vidljivom rukom planiranja. Ista tendencija se otkriva u tehnološkim preobražajima koji su sada obuhvatili sve sektore privrede. Cilj takozvane informacijske tehnologije nije samo da sadašnje procese proizvodnje napravi više svjesnim u određenim korporacijama, već također da sve bliže koordinira djelatnosti raznih grana i čak i raznih firmi, bilo da su one smještene preko puta ili na drugoj strani svijeta.

Gledano sa ovog istorijskog stanovišta, bitnost globalizovane proizvodnje je u tome što predstavlja sazrijevanje materijalnih uslova za razvoj planske socijalističke ekonomije u okviru kapitalizma.

Ako se procesi proizvodnje mogu organizirati preko zemalja i kontinenata sve do posljednje pojedinosti, i pokret robe i usluga odrediti sa preciznom tačnosti preko prostora i vremena, onda tu nema sumnje da je materijalno moguće organizirati globalnu ekonomiju da zadovolji potrebe i zahtjeve svjetskog stanovništva. Ukratko, argument podržaoca "slobodnog tržišta" da je planirana socijalistička ekonomija suštinski nemoguća zbog kompleksnosti i zamršenosti u procesu odlučivanja, i da prema tome tržište i profit sistem sačinjavaju jedini oblik društvene organizacije koji može da opstane, se praktički pobija razvojem unutar same kapitalističke ekonomije.

Istovremeno, u sistemu kapitalističkih društvenih odnosa, u kojima su sve ekonomske djelatnosti potčinjene potjerom za profitom, ove ogromne tehonološke transformacije neminovno rezultiraju u neprestanom pogoršavanju životnog standarda širokih masa i rastu društvene polarizacije—akumulacija nevjerovatnog bogatstva na jednom polu i povećana bijeda na drugom—sa svim svojim pratećim društvenim bolestima.

Rješenje ove krize ne leži u odbijanju globalizacije u korist reakcionarne utopije nacionalne ekonomske nezavisnosti, već u oslobođenju produktivnih snaga od ograničenja koja su im nametnuli staromodni društveni odnosi kapitalizma. Društvena i politička osnova takvog pokreta je internacionalno ujedinjenje radničke klase. Nasuprot izjavama onih koji tvrde da je radnička klasa "nestala" pod uticajem nove tehnologije, ona se ustvari proširila i u relativnom i apsolutnom smislu.

Rezultat globalizacije proizvodnje je porast radničke klase za stotine miliona u regionima svijeta gdje je industrija jedva postojala prije nekoliko decenija. U razvijenim kapitalističkim zemljama nestali su mnogi stari oblici rada—isto kao što su nestali u ranijim fazama kapitalističkog razvoja. Ali, ekonomske promjene koje su povezane sa tehnološkim pronalascima su značile da su mnogi slojevi stanovništva, nekada smatrani srednjom klasom, na čiju se stabilnost oslanjala kapitalistička vladavina, ustvari postali proleteri.

Rezultat ovih procesa je da je po prvi put u ljudskoj istoriji većina svjetskog stanovništva proleterska, koja nema ništa da proda osim svoje radne snage.

I u svakom dijelu svijeta, bilo kakve da su praktične razlike u nacionalnom privrednom životu, široke mase radnog naroda nalaze da su njihovi socijalni uslovi rastureni djelovanjem ovog istog ekonomskog globalnog sistema. Razvoj integrisane globalne kapitalističke ekonomije je doveo do globalno polarizovanog društva—podijeljeno između bogate elite, bilo kojeg nacionalnog porijekla, i širokih masa naroda.

Posljedice globalizacije su već prouzrokovale društvene pobune—masovni talas štrajkova u Francuskoj 1995. i pad indonezijskog diktatora Suharta, da spomenemo samo dva slučaja—usred indikatora rastuće nestabilnosti unutar globalne kapitalističke ekonomije.

Decenija 1990. je počela proglašenjima o pobjedi tržišta i porazu socijalizma. Ali ova pobjeda se pokazala kratkoročnom. Posljedna decenija je doživjela niz rastućih finansijskih i ekonomskih kriza—propast Evropskog Mehanizma Razmjene 1992, potom kriza skandinavskih banaka, nemir tržišta bondova 1994, 50 miljardi američkih dolara za jemčenje Meksika 1994-95, takozvana azijska finansijska kriza 1997-98, koja je ubrzo postala kriza globalnog finansijskog sistema. Sada se nove finansijske oluje podižu u srcu kapitalističkog sistema, u orgijama špekulacija i dugova u američkom finansijskom tržištu.

Ove finansijske erupcije su sigurni znak nastavljajućeg defekta i poremećaja globalne kapitalističke ekonomije, kao što je bio neuspijeh glavnih kapitalističkih sila da postignu bilo kakav dogovor na sjednici STO-a u Seattle-u. Ovaj poremećaj će prouzrokovati produbljenje društvenih sukoba u razvijenim kapitalističkim zemljama, kao i u takozvanim zemljama u razvoju. Ali kritično pitanje je na kakvom programu će se izgraditi ovaj pokret? Sve vrste djelimičnih i pojedinačnih spornih pitanja će bez sumnje igrati ulogu. Ali ove borbe će moći napredovati samo u mjeri do koje jedna jasno razrađena internacionalna perspektiva predvodi njihove najnaprednije elemente.

Za ovo je potrebno usvajanje i razumijevanje političkih pouka 20. stoljeća—povrh svega istorijsko razumijevanje prirode i ishoda Ruske Revolucije od 1917.

Ruska Revolucija—za koju su se objektivni ekonomski i društveni uslovi pripremali prvom fazom kapitalističke globalizacije od 1870. do 1914.—je bila prvi pokušaj radničke klase da rekonstruiše društvo na socijalističkim temeljima. Njihovo vodstvo u Boljševičkoj Partiji Lenjina i Trockoga i radnika koji su poduzeli prvo zbacivanje kapitalizma su bili nadahnuti i predvođeni razumijevanjem da osvajanje političke moći u Rusiji nije samo po sebi krajnji cilj, nego korak naprema jednom širem cilju—svjetskoj socijalističkoj revoluciji.

Prvi pokušaj rekonstrukcije socijalističkog društva je na kraju propao. Revolucija je ostala izolovana i njen neuspjeh da se proširi je stvorio uslove za uzdizanje zlobne nacionalističke reakcije u obliku staljinističke birokratije i njene perspektive "socijalizma u jednoj zemlji."

Narednih godina ogromni udarci su bili zadati internacionalnoj radničkoj klasi putem ubistva njenog revolucionarnog vodstva, prvo od strane socijal demokratije, a onda od staljinizma i nacizma. Degeneracija Ruske Revolucije i ubijanje njenog vodstva je dovelo do velike zbunjenosti u radničkoj klasi, dok su se izvršavali najgrozniji zločini u ime marksizma i komunizma.

Dosljedna ideološka i politička trulež i raspad u internacionalnom radničkom pokretu su stvorili uslove za dominaciju raznih nacionalističkih doktrina—socijalnog reformizma i staljinizma—kao i onih povezanih sa pokretima zasnovanim na seljaštvu i sitnoj buržoaziji, kao što su maoizam i gerilizam.

Ovaj proces je ostavo nasljedstvo političke dizorijentacije u radničkoj klasi. Ali javljaju se objektivni uslovi za političko obrazovanje, razjašnjenje i reorijentacije internacionalne radničke klase i obnove internacionalnog socijalističkog pokreta. Ako je Ruska Revolucija bila posljedica prve faze kapitalističke globalizacije, onda dalje pojačavanje ovog istorijskog procesa tokom zadnjih 25 godina sigurno stvara uslova za nove revolucionarne prevrate.

Ponekad se kaže da se točkovi istorije okreću presporo. Oportunizam sitne buržoazije, koji nastoji da se utemelji na ovim osjećanjima, nudi nove puteve, prečice i neposredne "rezultate" u protivljenju otegnutoj, dugotrajnoj borbi da se skuje revolucionarno vodstvo u radničkoj klasi. Ali iako istorijski proces izgleda, ponekad, da se sporo kreće, on je uvijek veoma potpun i temeljit. Svi nacionalistički programi koji su tvrdili da pružaju put prema naprijed za mase su propali, ne ostavljajući "niti jedan kamen povrh drugoga."

Jedini program koji je izdržao ispit velikih događaja 20. stoljeća je perspektiva internacionalnog socijalizma za koju se zalagao Lav Trocki i koju danas podržava i predvodi Četvrta Internacionala pod vodstvom Internacionalnog Komiteta. Mi smo uvjereni da će Svjetski Socijalistički Veb Sajt postati fokusno mjesto za ponovno obrazovanje i reorganizaciju internacionalnog radničkog pokreta na osnovi ovog programa. Zato pozdravljamo prilog profesora Čosudovskog, jer je otvorio raspravu o odlučujućim političkim pitanjima koja se moraju osloviti da bi se odgovorilo izazovima našeg doba.

Notes:
1. Leon Trotsky, Nationalism and Economic Life in Writings 1933-34, p. 158
2. Leon Trotsky, op. cit., p. 159
3. Ronald H. Coase, The Nature of the Firm in Economica 4, 1937, cited in Henwood's Wall Street, p. 249