World Socialist Web Site
 

WSWS : Srpskohrvatski

Lansiranje Evroa Najavljuje Velike Ekonomske I Društvene Konflikte

Chris Talbot i Chris Marsden
21 januara 1999

Lansiranje evroa ovog mjeseca, ujedinjujući 11 ekonomija u zonu zajedničke valute, stvara tržište od skoro 300 miliona ljudi, drugo po važnosti iza SAD-a. Svjetske vlade i financijsku štampu je dominiralo samo jedno pitanje: "Dali će evro izazivati nadmoćnost dolara?"

Samo postavljanje ovog pitanja označava istorijsku važnost evroa. Ovo predstavlja glavni razvitak Zajedničkog Evropskog Tržišta uspostavljenog 1992, čija je namjera stvaranje uslova za Evropu da bi se efektivno suprotstavila SAD-u i Aziji.

Evro je kulminacija projekta namjenjenog da se odupre izazovu globalizacije proizvodnje. Glavni cilj evropskih vlada je da prevlada ograničenja nametnuta podjelom kontinenta na komadiće nacionalnih ekonomija, sa suprostavljenim monetarnim i financijskim politikama, tarifama i drugim ograničenjima na trgovinu i investicije.

U jednom smislu, evro logički proističe iz plana za Evropsku Zajednicu započetim još od završetka drugog svjetskog rata. Ali njegovo blisko porijeklo potiče iz težnje evropskih vlada da formuliraju političke i ekonomske odgovore na fundamentalne promjene u svjetskom kapitalizmu tokom 1970-ih i 1980-ih.

1980-te su vidjele integraciju evropskih ekonomija koja prevazilazi sve u toku prošlih 30 godina. Po završetku te decenije, punih 60% trgovine Evropske Zajednice se vršilo unutar same EZ, u poređenju sa 36% u 1958. Između Njemačke i Francuske međugranična direktna investicija se povećala osam puta, dostignuvši vrijednost od 2 miljarde dolara. Njemačke firme imaju 2.000 podružnica u Francuskoj, dok Francuska ima 1.000 u Njemačkoj.

Sve veći raspad svjetske ekonomije u protivničke trgovačke blokove--Japana i države Azija-Pacifik Obruča i formiranje NAFTE (sjevernoamerički slobodni trgovački sporazum), pružio je dodatni zamah. 1987, na primjer, njemačka direktna investicija u EZ se povećala sa 3,8 milijardi njemačkih maraka prošle godine, na 22,9 miljardi, što je šest puta više.Njemačka djeluje kao ekonomska centralna sila na kontinentu i njen savez sa Francuskom je temeljni kamen evropske politike. Njemačko ujedinjenje 1989. je, prema tome, služilo kao poslednji podsticaj odluke za lansiranje plana za zajedničku valutu. Strateški dogovor je ostvaren u kojem, za uzvrat evropske podrške njemačkog ujedinjenja, Njemačka je prihvatila da se njena marka uključi u zajedničku evropsku valutu i da uspostavi jednu evropsku nezavisnu centralnu banku kao centralni podupirač. 1989. vrhovni sastanak EZ-a u Madridu je prihvatio plan sastavljen od tri faze za uvođenje evroa po planu Jacques Delorsa, koji je bio uključen u Maastricht Ugovoru decembra 1991. Ovo je izložilo "mjerilo približavanja" za usaglašavanje evropskih ekonomija i ekonomske politike, uključujući ograničeno državno posuđivanje do 3% od bruto domaćeg proizvoda. 1. januar 1998. je bio određen kao datum za lansiranje evroa.

Međutim, samo 10 mjeseci nakon potpisivanja Maastrichta, izgledalo je da je evro projekat napravio pobačaj. Špekulacija protiv slabijih evropskih valuta je prisililo englesku funtu i italijansku liru van Mehanizma Evropske Izmjene Rata "Crne Srijede", u septembru 1992. Nemiri koji su slijedili godinu dana na tržištu valuta, forsirali su evropske ministre financija da se slože na šire uspone i padove u razmjenama između raznih valuta, od minus ili plus 15%, i lansiranje evroa se odložilo do januara 1999.

Ipak, bez obzira na ove ogromne nedaće, poslije učvršćenja stanja i dogovora za što strožiji i stabilniji sporazum na vrhovnom sastanku EZ-a u Dublinu 1996, evro je sada postao stvarnost. Svih 11 zemalja--poslije nekih nesuglasica--su zadovoljili kriterije za inflaciju, izmijenu i cijene kamate i državni manjak. Način na koji je ovo ostvareno pokazuje političke fundamentalne promjene koje su se desile u Evropi.

Stvaranje uslova za evro je zahtijevalo bezprimjeran napad protiv zaposlenja i životnog standarda. Da bi dobili podršku finacijskog tržišta i osigurali trgovinu i investicije, evropske vlade su lansirale najveće napade na budžet socijalnog osiguranja i plata, i izvršile racionalizacije neprofitne industrije. Ovo udaljivanje od društvene politike suglasnosti koja je dominirala Evropom u poslije-ratnim godinama se pokazalo u biranju desničarskih vlada na čitavom kontinentu. Siromaštvo je dostiglo dimenzije za koje niko nije do tada čuo, dok su oni na vrhu društvene ljestvice postajali čak bogatiji. Čak i u relativno naprednoj Njemačkoj, sa milion ljudi čija imanja vrijede više od milion maraka i 25.000 ljudi čija je plata veća od miliona, tu je bilo 2,7 milion ljudi koji su živjeli od socijalnog osiguranja na kraju 1996. (uključjući milion dijece i omladine do 20 godina). Računa se da još 1,7 milion imaju pravo na socijalno osiguranje.

U međuvremenu, ovo je stvorilo politički otpor zbog kojeg je većina evropskih desničarskih vlada pala. Danas socijal demokrati i ljevičarske koalicije dominiraju na kontinentu. Njima evro duguje svoj konačni uspjeh.

Nije mala ironija da plan podstaknut od strane Khola i Chiraca bi trebao da se završi pod Schroederom i Jospinom. To pokazuje domet do kojeg socijal demokrati i bivše staljinističke partije nastavljaju ekonomskim programom desničara. Radije nego promijeniti pravac, oni su nametnuli neljudske uslove koje zahtijeva evropski monetarni savez i tako su realizovali projekat. Vlada socijalističke partije Lionela Jospina u Francuskoj, na primjer, je uspostavila kruti paket neljudskih ekonomskih mjera i obimniji program privatizacije nego njeni desničarski predhodnici. On planira daljnje smanjenje izdataka na socijalne troškove sa 54% bruto domaćeg proizvoda na 51% i smanjiti manjak u budžetu sa 3% dogovorenog pod Maastrichtom na oko 1% do 2002.

Evropa i Amerika

Lansiranje evroa predstavlja najtemeljnije promjene u internacionalnim, ekonomskim i političkim odnosima od propasti SSSR i, po riječima Financial Timesa, to je "seizmički izazov dolaru--prva takva prijetnja od kako je funta izgubila svoju nadmoćnost poslije prvog svijetskog rata." U Japanu, glavne vijesti novina Mainiči najavljuju sa gotovo ratnim-poklikom, "Obori Dominaciju Dolara!"

Pola vijeka, dolar je držao vodeću funkciju među svijetskim ekonomijama, predstavljajući skoro 60% globalnog kapitala u zalihama--četiri puta više nego sve evropske valute zajedno. Ovo znači da, bez obzira što duguju više od bilo koje nacije u svijetu sa dugom od 1,5 triliona dolara, tokom prošle decenije SAD su bile u stanju slobodno pozajmiti od ostalog svijeta i voditi trgovački manjak od više od 200 milijardi dolara.

U poređenju, Evropa ima trgovački višak sa ostalim svijetom i njoj se duguje 1 trilon dolara. To znači da je evro prvi ozbiljni konkurent dolaru kao rezervna valuta. Očekiva se veliki preokret prema evrou. Investiciona kuća Merrill Linch smatra da bi investitori mogli uložiti 1 trilion dolara u evro, dok centralne banke mogu pretvoriti skoro 300 milijardi dolara. To može zadati ogroman udarac ekonomiji SAD-a. Ove godine, američki Odbor za Federalne Rezerve je bio brz da snizi kamate SAD-a i tako stimulira ekonomiju i spriječi da ne uleti u ekonomsku krizu. U buduće, ovaj izlaz će biti zatvoren.

Rivalstvo između Europe i SAD-a će se sigurno pojačati i postaće glavni faktor ekonomske nestabilnosti u rastućoj političkoj zategnutosti. Premda Japanu odgovaraju ove mjere koje oni tumače kao slabljenje dolara, i čak su diskutovali usklađivanje valutne vrijednosti sa Evropom, japanski premijer Obuči je također iskoristio svoju posjetu Njemačkoj da zahtijeva da jen treba imati istu važnost kao i dolar i evro.

Prva reakcija Amerike prema lansiranju evroa je bila vedra. Tamo se u širem krugu drži mišljenje da će evropski monetarni savez biti koristan američkom biznisu. Kapital će postati više pokretan i ukidanje troškova razmjene valuta će uštediti 65 miljardi dolara godišnje firmama koje trguju u zoni evroa. Financijski kapital će isto tako preuzeti vodeću ulogu, sa stvaranjem 2 triliona dolara tržišnog marketa u eurou, zajedno sa mogućnosti potencijalnog sve-evropskog pristupa tržištu dionica (akcija). Kao rezultat, komentatori SAD-a su predvidjeli veliki porast profita, predstavljen izjavom Rudi Dornbuscha iz MIT: "Tržišta kapitala su dobra da te šutnu u zadnjicu i natjeraju na akciju--i to je upravo ono što je evropskim gigantskim preduzećima potrebno."

Uprkos tome zabrinutost postoji. Wall Street Journal izjavljuje, "Evropa je nametnula svoj prvi poslijeratni izazov dominaciji internacionalne trgovine i financija američkog dolara. Pojava EMU-a (evropska monetarna zajednica) neće samo promijeniti financijsku okolinu, isto tako može promijeniti globalnu ravnotežu snaga." New Republic 25. januara je predstavila stvari otvorenije, pišući, "Nametnuto ujedinjenje valuta od 11 zemalja je među najznačnijim izazovima američkoj vanjskoj politici poslije završetka hladnog rata... Evropska ekonomska zajednica je, u očima Pariza, samo uvod prema političkom ujedinjenju. A smisao političkog ujedinjenja je smanjivanje američkog uticaja i učešća na kontinentu, i u drugim dijelovima, putem konačnog pokušaja da konstruišu vojnu odbranu i vanjsku politiku koja bi uistinu mogla da bude suprotna američkim interesima."

Jedan faktor koji je formirao američko mišljenje je uvjerenje da je Evropa suviše politički podijeljena i zavisna na američkoj vojnoj snazi da bi predstavljala trenutnu prijetnju. "Mi smo rasčistili četiri rata za njih--prvi svjetski rat, drugi svjetski rat, hladni rat i Bosnu", kako je to jedan član iz administracije izjavio. Ali za ovu situaciju evropske sile traže lijek.

Sve je više zahtijeva u Evropi za političko rukovodstvo koje će biti manje naklonjeno da prihvati diktate SAD-a. Jedno gledište ovoga je pokušaj Francuske i Britanije da stvore odvojene evropske odbrambene snage, kao i uopšte kritičan stav koji je Evropa preuzela prema akcijama SAD-a kao što je bilo bombardiranje Iraka. Njemački ministar vanjskih poslova i zamijenik kancelara Joschka Fischer, je otvoreno pozvao 12. januara da ekonomska zajednica bude popraćena sa političkom zajednicom. "Uvođenje zajedničke valute," izjavio je vođa zelenih, "nije samo ekonomski, nego je suveren, i prema tome politički stav.... Zato moramo učvrstiti sposobnost EZ-a za političke akcije, i uskladiti unutarnje strukture za nove zadatke."

Ovo ne znači da će istorijski ukorijenjene suprotnosti između evropskih sila biti jednostavno uklonjene. Na kraju krajeva, put do evroa je bio popločan na temelju sporog ekonomskog rasta. U 1998. rast bruto domaće proizvodnje za evro-11 zemalja je bio 2,8%. Predviđa se da će ovo pasti između 1,6 i 2,6% u 1999, prema izjavi Ekonomiste. Njemačka je od posebnog značaja. Njena nezaposlenost je porasla za 34.000 prošlog mijeseca na 4,16 miliona. U velikoj mjeri zbog odloženog udara azijske krize od prošle godine, stručnjaci vjeruju da je bilo zatezanja u ekonomiji u posljednja tri mjeseca.

Dalji pad ekonomije prema recesiji ove godine će znatno promijeniti sliku Europe, davajući poticaj sve većoj žestini takmičenja u trgovini i ulaganju. Siromašnije nacije u Evropi će najviše patiti. Za nekoliko idućih mjeseci vlade EZ-a se trebaju složiti za plan budžeta EZ-a od 2000. do 2006. Većina od 15 zemalja EZ-a žele da se budžet zamrzne na sadašnjem nivou od 100 miljardi dolara godišnje, ali Njemačka hoće da se njen doprinos smanji za trećinu od njenih 13 milijardi. Britanija hoće da zadrži svoje znatne popuste koje je ugovorila Margaret Thatcher, i Francuska hoće da zadrži ogromne financijske potpore svojim zemljoradnicima. Svako smanjenje će teško pogoditi siromašnije zemlje koje zavise od EZ potpore. Španija, Portugalija i Grčka, tri najsiromašnije zemlje EZ-a, doprinose manje od 10% od godišnjeg budžeta, ali trenutno dobijaju 30% natrag.

Takmičenje za globalno tržište će nastaviti da znatno udara po radničkoj klasi. Događaji prije lansiranja evroa već su vidjeli smanjenje u socijalnom osiguranju i porast udruživanja kompanija, dok te kompanije pripremaju da izvuku korist iz ovih širokih djelovanja na kontinentu. Širom svijeta, preko 26.000 udruživanja kompanija su se desila 1998, vrijedna $2,4 triliona, 50% porast od 1997. Skoro četvrtina od ovih su preko-granični i svi imaju kao rezultat puno izgubljenih radnih mijesta. Mogu se predvidjeti i još snažniji napadi na radničku klasu, dok poslodavci koriste mogućnosti da uspostave produkciju u evropskim mjestima gdje su najniži troškovi materijala i radne snage, da bi povećali svoju prednost nad konkurencijom.

Evropski radnici su trenutno loše pripremljeni da bi se suprostavili ovom izazovu. U poređenju sa SAD-om, na primjer, oni su manje pokretljiviji zbog razlike u jezicima i tako su više izloženi pritisku nadole po zaradama. Niti će im još relativno napredno socijalno osiguranje od kojih milioni još zavise, nastaviti da pruža zaštitu. Smanjivanje troška socijalnog osiguranja--pogotovo privatizacija državnog penzionog fonda--je postalo glavno pitanje svih evropskih zemalja da bi smanjili državnu potrošnju i tako snizili indirektnu cijenu radne snage velikim kompanijama. Mašinerija koja podupire evro je namijenjena da spriječi svako popuštanje političke odlučnosti zemalja članica da čelno srede račune sa svojom radničkom klasom. Glavna nezavisna evropska banka odlučuje ekonomsku politiku. Iako zemlje članice u ekonomskim poteškoćama još mogu da podižu porez, one više nemaju izbora da smanje vrijednost valute ili da snize kamatne stope i strogo su ograničene u tome što mogu posuditi.

Posljedice ovoga za društvene odnose mogu da postanu eksplozivne. The Financial Times je upozorio 13. januara: "Mi se možemo pouzdano kladiti da će medeni mjesec za evro brzo biti popraćen sa više uzburkanom fazom kad će centralno-ljevičarski političari evro-područja biti prisiljeni, zbog ponovog rasta u nezaposlenju, da traže suprostavljanje Evropskoj Centralnoj Banci....Iako tema rekonstrukcije ostaje očito jaka, nije moguće da će udruživanje kompanija da bi snizili troškove proizvodnje [uništavanje radnih mjesta] biti tolerisano od 11 vlada sa gledišta problema nezaposlenosti, kao što je u SAD-u ili Britaniji.... Područja evro-berze i dalje mogu da idu unaprijed. Ali će oni napredovati u sve opasniju teritoriju."

Sukob, predstavljen kao sukob između vlada evropskih socijal demokrata i financijskih ustanova, označuje odlučnije borbe između velikih biznisa i političke elite na jednoj strani, i radničke klase na drugoj. Radnici u čitavoj Evropi se suočavaju sa odlučujućim političkim izazovom. Stare reformne strategije i organizacije radničkih pokreta su bile zasnovane na sposobnosti da se reguliše nacionalna ekonomija sa namjerom da se osigura socijalna mreža sigurnosti, i mogućnosti da se suprostave pojedinim firmama putem industrijske akcije (štrajka). Pod današnjim uslovima novi socijalistički program je potreban da se suprostavi globalno organizovanom kapitalu i da se razvoj ekonomije stavi pod kontrolu radnog naroda. Zato se evro u svome začetku mora pratiti ozbiljnim diskusijama o orijentaciji i perspektivi među radnim narodom.